Мелатонин: Чудотворен хормон за спиење или претерана приказна?
Милиони луѓе ширум светот се соочуваат со проблемот да не можат да заспијат секоја вечер, поради што популарниот додаток мелатонин, кој е широко достапен во аптеките, сè повеќе бара решение. Но, што навистина знаеме за овој хормон?
Дали е навистина ефикасен, дали може да се користи во комбинација со одредени лекови и дали постои разлика во ефикасноста на применетите дози? Како фармацевт, ќе се обидам да ги објаснам најважните факти за мелатонинот на едноставен начин, пишува спец. фарм. Кристина Ковачевиќ, фармацевтка на Фармацевтската комора на Србија.
Што е мелатонин и како се произведува во телото?
Мелатонинот е хормон што нашиот мозок природно го лачи. Го произведува мала жлезда наречена епифиза, која се наоѓа длабоко во мозокот. Работи како внатрешен часовник. Кога ќе се стемни, мелатонинот почнува да се лачи и телото добива сигнал дека е време за спиење. Кога ќе се раздени, производството се намалува и се будиме. Значи, мелатонинот не е лек што насилно нè успива, туку само му кажува на телото дека е време за одмор.
Тука, мелатонинот се продава како додаток во исхраната, што значи дека можете да го купите без рецепт. Ситуацијата е слична во поголемиот дел од светот. На пример, во САД, ФДА (агенцијата што одобрува лекови) формално не го класифицирала како лек, но медицинските здруженија го препорачуваат како една од фармаколошките опции во третманот на несоница.
Дали мелатонинот навистина помага?
Една анализа од голем обем на повеќе студии покажа дека луѓето кои земале мелатонин, во просек, заспале околу 7 минути побрзо, спиеле околу 8 минути подолго и субјективно се оцениле себеси како подобри во спиењето во споредба со оние кои земале плацебо (лажна пилула).
Седум минути звучат малку, но за некој што поминува часови буден, тоа може да биде драгоцено. Мелатонинот е особено препорачан за џет лег (нарушување на ритамот поради патување низ временските зони), за работници во смени и за нарушувања на циркадијалниот ритам, состојба во која внатрешниот часовник е „нарушен“.
Пушачи, внимавајте: цигарите го „уништуваат“ мелатонинот.
Одредени состојки во чадот од цигарите значително го намалуваат ефектот на мелатонинот од додатоците во исхраната. Пушењето активира одредени ензими во црниот дроб кои го разградуваат мелатонинот многу побрзо од вообичаеното, што значи дека таблетата што ја земате можеби нема ни време да делува правилно. Интересно е што пушењето не влијае толку многу на мелатонинот што го произведува телото, но дополнителниот мелатонин од таблетите или спрејовите се разградува значително побрзо кај пушачите.
Забелешка: На што треба да обрнете внимание при купување додатоци во исхраната
Додатоците во исхраната не подлежат на истите контролни стандарди како лековите, па затоа можат да се најдат надвор од аптеките, од различни производители. Една студија во која се анализирани 31 препарат на мелатонин покажа дека вистинската количина на активната супстанца понекогаш може да се разликува од онаа наведена на етикетата. Разликата се движеше од таблетата што содржи 83% помалку од декларираното до дури 478% повеќе! Ова значи дека мислите дека земате 1 мг, но всушност може да биде 5 мг или речиси ништо. Токму затоа се препорачува да изберете препарати од познати производители и да ги купувате во аптеките, каде што фармацевтот може да ви помогне да го пронајдете вистинскиот производ.
Во која доза се зема?
Не постои единствен одговор на ова прашање. Во научните студии се користени дози од 0,1 mg до 10 mg, а препаратите обично се земаат 30 минути до 2 часа пред спиење.
Честа заблуда е дека поголема доза значи подобар ефект. Ова не е случај со мелатонинот. Многу експерти препорачуваат да се започне со најниската доза (0,5–1 mg) и постепено да се зголемува по потреба.
Повисоките количини може да не доведат до подобар сон, но може да го зголемат ризикот од несакани ефекти.
Кој треба да биде особено внимателен?
Бремени жени и доилки
Нема доволно податоци за безбедноста на мелатонинот за време на бременост и доење, па затоа се препорачува да се избегнува.
Бебиња и мали деца
Бебињата почнуваат да произведуваат мелатонин дури околу третиот месец од животот. Суплементацијата може да доведе до нивоа на хормони повисоки од природното, а долгорочните последици се непознати.
Постари лица
Иако се сметаат за побезбедни од апчињата за спиење од типот на бензодиазепини, постојат извештаи за зголемен ризик од паѓања и фрактури на коските кај постари пациенти. Консултирајте се со лекар или фармацевт.
Луѓе со заболување на црниот дроб или на дијализа
Црниот дроб го разградува мелатонинот, па затоа постои ризик од акумулација на лекот кај пациенти со нарушена функција на црниот дроб или пациенти на дијализа. Сепак, добрата вест е дека самиот мелатонин не го оштетува црниот дроб.
Луѓе со автоимуни заболувања
Мелатонинот го стимулира имунолошкиот систем, што може да биде проблематично кај болести како што е ревматоиден артритис или кај пациенти кои примиле трансплантација на органи. Обавезно консултирајте се со лекар.
Несакани ефекти и комбинации со други лекови
Мелатонинот генерално добро се толерира. При повисоки дози, може да се појави поспаност во текот на денот, гадење и главоболка. Добрата вест е дека нема докази дека телото развива навика (толеранција) на мелатонин, за разлика од класичните апчиња за спиење.
Важни предупредувања за комбинациите на лекови:
Не комбинирајте мелатонин со апчиња за спиење (бензодиазепини, золпидем), бидејќи тоа може да доведе до прекумерна поспаност.
Внимание со флувоксамин (лек за депресија и опсесивно-компулсивно нарушување), тој го забавува разградувањето на мелатонинот, па затоа неговото ниво во крвта може да биде невообичаено високо.
Совет од фармацевт
Мелатонинот може да биде корисно помагало, особено за џет лег, работа во смени и благи проблеми со спиењето. Не е чудотворен лек, но за разлика од класичните апчиња за спиење, носи помал ризик од зависност. Започнете со најмалата доза, обрнете внимание на потеклото на производот што го купувате и задолжително консултирајте се со фармацевт или лекар ако земате други лекови или имате хронични заболувања. Добриот сон не е луксуз, тој е основа на здравјето.
